donderdag 15 december 2016

Why Are There Still So Many (Girly) Jobs?

In a previous blog I wrote about our robotics future. Here is an excellent recent TEDx talk about why it's unlikely that robots will steal all our jobs (and here you find the article underlying this talk). The main point made is that the demand for all jobs will not disappear because some jobs done by humans complement the work done by robots (these are the "O-ring jobs"), and because innovation increases our living standards (the "never-get-enough principle"). However, the societal challenge for us humans is that the kind of jobs we do changes over time, and this column argues why this might pose problems especially for boys.

zondag 4 december 2016

Europe's Right Turn

According to many, today's referendum on constitutional reform in Italy has turned into a vote of confidence for Renzi's government, with strong support for extremist populist parties like Lega Nord and the Five Star Movement advocating a "no". 

More generally, Figure 1 illustrates the ongoing rise of extremist populist right-wing parties in some Western-European countries. The bars in the figure give the annualized percentage change in the vote share between the latest election and the latest available poll. For example, in the Netherlands Geert Wilders' PVV got 10% of votes during the latest election in 2012, and this number would rise to 19% if elections were held today. This gives an almost 100% increase in the vote share over a period of 4 years, or almost 25% per year. Moreover, countries are ranked by date of the next general elections in March 2017 in the Netherlands, April 2017 in France, September 2017 in Germany,.... What is striking from Figure 1 is the rise of extremist populist right-wing parties in many countries, especially in those countries that will hold elections relatively soon.

Figure 1
Percentage of votes gained since the latest election by populist right-wing parties in Europe    (in annualized %, countries ranked by date of next general election)

What do economists have to say about this rise of extremist populist parties? Intriguing ongoing research by David Autor, David Dorn, Gordon Hansen and Kaveh Majlesi provides some answers. Their research argues that anxious voters change their voting behavior, and that this could go some distance towards explaining Figure 1. Their research makes at least three important contributions:

1. The turn towards extremist populist politics will not go away in a hurry. Autor et al. show that voting behavior by elected politicians on proposed bills in US Congress has become increasingly polarized towards more extreme liberal-Democrat and especially more extreme conservative-Republican ideologies (at the expense of more moderate views) since many decades. Also in Europe, extremists populist ideologies are not new. The French Front National was founded in 1972, and Italy's Lega Nord in 1991. And some of the other parties mentioned in Figure 1 were founded much more recently, but mostly as spin-offs from centre-right parties by politicians with more extreme-right ideologies.

2. The kind of anxiety that affects voter behavior is (in part) related to voters' adverse economic outcomes. For example, it might well be that the imminent threat of a terrorist attack makes voters more anxious, and that this affects their voting behavior. But what Autor et al. show is that also economic shocks that badly affect an individual's economic status are important drivers of voting behavior. For example, they show that those US regions that are more exposed to import competition from China are more likely to vote for a conservative Republican. In general, what this suggests is that economics matters for understanding voting behavior. That is, what matters for understanding the numbers in Figure 1 is the way in which markets work (with their frictions and institutions) in response to shocks, and the way in which this affects the different factors of production (i.e. different types of labor and capital). An example is the recent economic crisis, leading to an increase in unemployment rates in Europe. At the same time, the perception has grown that markets have not been distributing the burden of this crisis equally among workers of different age or education, across wages and profits,.... And this has lead to an increase in anti-market and anti-establishment sentiments that have been exploited mainly by extremist populist parties as Figure 1 illustrates.

3. Autor et al. also provide evidence that anxious voters change their voting behavior in a very specific way. Namely towards more extreme ideologies both at the left and right but especially at the right, leading to a J-shaped pattern of political polarization. This is an important finding because it goes against the intuition that, say, unemployed workers are always more likely to vote for a left-wing party that supports higher benefits. Political polarization also goes against the idea that there is a monotonic shift to the right in face of adverse economic shocks. Of course, one would like to know what exactly explains this pattern of J-shaped political polarization, and also here Autor et al. provide some guidance by discussing a number of possible hypotheses. One hypothesis is that political polarization results from increased competition for scarcer resources among anxious voters, and that this increased competition at a political level plays out along ethnic or religious lines (rather than income). Another hypothesis is that politicians are opportunistic and strategically advocate populist (e.g. anti-establishment, against the status-quo) ideologies to rally support among voters that are distressed and are therefore hold more extreme views. No matter what the precise channels are through which extremist populist right-wing politicians are best able to exploit voter anxiety, the results in Autor et al. imply that it will be difficult for moderate and even more leftist parties to call a halt to Europe's right turn.

To conclude, questions about the interplay between market economies and political outcomes in democratic societies have stood at the core of economic science since the works by Adam Smith and Karl Marx 150 years ago. Today, these questions seem more relevant than ever, and luckily we have some research that helps in finding some answers.

woensdag 23 november 2016

Our Robotics Future?

Last Friday I was sitting in panel at the European Robotics Week in Amsterdam. The panel discussed the five questions below and my answers. 

1. What is the future of robotics? What applications can we expect?

Since the 1960s, we have seen the adoption of industrial robots mainly in manufacturing. As an example, think of the evolution of car assembly lines: General Motors installed its own robotic arm to assist in the assembly line in 1961. Since the 1960s the (quality adjusted) price of industrial robots has fallen. Expectations are that this price drop will continue in the future, leading to a further adoption of industrial robotics.

However, recent research has shown that there are diminishing returns to industrial robotics. So if there going to be a Cambrian Explosion in robotics, it will have to come from service robotics by breakthroughs in Cloud Robotics and Deep Learning (which in turn are made possible by advances in computing power, electromechanics, energy use and information storage, interconnectedness,...). In service robotics, I think there will be two sorts of applications.

The first are applications in high-end services. Think, for example, of autonomous trading platforms in finance, autonomous medical diagnoses and even surgery, or autonomous legal services. Tasks in these services are sufficiently data driven and well-defined that they can be done by the next generation of robots and AI, often in combination with the use of skilled workers such as programmers, bankers, surgeons or legal specialists.

The second are applications in low-end services such as a robot-gardener, robot-dogwalker, or robot-waiter. But automation of these low-end services will be more difficult. One technical reason for this is that automating these jobs requires formalizing in some way or other tacit knowledge. For example, each one of us can wait tables in restaurant, that's why it's a low-paid low-end service job. But none of us can give a precise general definition of being customer-friendly. And there are many such in-person service jobs that we, humans, can all do but we don't know exactly why this is. So "we know more than we can tell", a paradox known as Polanyi's Paradox. And if we ourselves can't define what enables us do to these jobs, it will also be more difficult for robots to learn to do these jobs even with fast progress in Cloud Robotics and Deep Learning.

Thinking about robotics in this way also makes sense in terms of its impact on employment. Industrial robotics has substituted for many jobs in manufacturing, high-end service robots often complement highly-skilled workers, and robots cannot do the jobs of many low-paid workers providing in-person services. But thinking about robotics in this way also makes sense from a legal and ethical perspective. For example, who is liable if a surgeon is supervising a robot that performs bad surgery? Or what ethical rules do we include in the algorithms of robots that provide in-person services?

2. What are the driving forces for the expected development?

Research has shown that technological progress is (in part) caused by an economy's available workforce and supply of skills. For example, it is conceivable that the Second Industrial Revolution, that started around 1850 with the invention of electricity, combustion engines,...and lasted until about 1980, was caused by an abundance of unskilled agricultural workers that could move to newly built factories to become machine operators. Similarly from 1980 onwards, the Computer Revolution was (in part) made possible by the mass education of the workforce that took place throughout the 20th Century, because only relatively skilled workers can develop and work with digital technologies.

That the abundance of certain types of labor has driven episodes of technological progress is an important insight. Advances in robotics could be hampered given the slowdown in educational attainment growth rates that we observe in many advanced economies today. So education and lifelong learning can also become barriers instead of drivers for technological progress.

3. What are the regulatory barriers for future development?

There's some skepticism towards initiatives like the Partnership on AI to the benefit of people on society between big IT companies in the US. The skepticism exists because some think such a partnership could act like a cartel on AI to dominate with products and services or to monopolize knowledge about AI developed in Open Source.

However, from an economic point of view it would be wrong to think that investments in innovation by cartels are necessarily worse than e.g. development in Open Source. If costs of investments can only be recouped by some kind of labor or product market power, cartels can spur innovation. Of course, cartels are costly in terms of welfare (because workers are paid below marginal labor productivity or consumers pay prices above marginal costs). But the proximate question is whether these costs outweigh the benefits of innovation and whether regulators have the tools to improve welfare. And this is a difficult question because improving welfare in a world that is second-best is hard.

For example, patents give innovators temporary monopoly rights on their products. From a welfare perspective these monopoly rights might be optimal if their cost is less than benefits of the innovation that these patents protect. But patent law can also be designed such that its costs outweigh its benefits and some argue this is exactly what is happening today.

4. What about the effects of robots and AI on society?

That´s a big question. The starting point must be that robots are an economic windfall. In general, technological progress has made us so much better-off than our ancestors 200 years ago. For example, think of the fact that average hours worked has dropped dramatically over the past century.

However, research has found that recent technological progress is not Pareto improving, i.e. some groups in society are becoming worse-off because of the Computer Revolution. Whether this happens or not very much depends on what society we build around these new technologies. David Autor at MIT has used the following analogy. Think of another windfall, namely natural resources (rather than productivity gains from automation or cheap imports from China). Both Norway and Saoudi-Arabia have oil reserves. Norway uses this windfall to build an inclusive, engaged society with labor force participation for both men and women of over 80%. In contrast, in Saoudi-Arabia 90% of private employment are foreign nationals hired by the happy few Saoudi's who own the oil to run their businesses. And those Saoudi's that do have jobs are mainly employed in low-productive and low-paid services, leading to much inequality and discontent. This shows that you can also mismanage economic windfalls.

In order not to mismanage ongoing technological progress, researchers should know a lot more about the societal impact of new technologies. In particular, about its adjustment costs. There is now some research that starts looking into the adjustment costs from trade on households in the US. But surprisingly little is known about the impact of technological progress on families, marriage, fertility, health,...even though one could expect to find some important causal effects there not only indirectly through jobs and income but also directly by applications in the household, healthcare, public services,...For example, today there is much to do about the rise of gig-economies. As consumers we all love it, but one would like to know whether the lives of those providing these services is improving or not.

In the very long-run, the impact of technology on society could matter enormously. Research by a colleague of mine suggests that today's economic growth of market economies will not necessarily be everlasting. The dynamism that results from technological progress could lead to a rise of new market elites and inequality. Moreover, as these new elites gradually translate their wealth into policital leverage, technological progress also creates institutional sclerosis, and finally makes markets stagnate and decline.

5. What policy action is needed?

I would suggest a two-tier policy. On the one hand, more investment in skills because of its high private and social returns. On the other hand, low-income policies (with proper incentives such as EITC) to protect poorer families from being harmed by technological progress.

zaterdag 9 januari 2016

Europe's Last Act

It is estimated that more than 750,000 refugees arrived in the EU in 2015. However, the leaders in Western and Eastern Europe are disagreeing on a particular solution on how to treat those refugees, with the West blaming the East of not doing enough or doing it wrong (e.g. the West criticizing the East of building border fences to keep migrants out). 

According to some economists, the root of this disagreement about attitudes towards refugees can be traced as far back as the Black Death in the 14th century. In their book, Why Nations Fail, authors Daron Acemoglu and James Robinson consider the Black Death as a ‘critical juncture’ in history with long-lasting effects on our institutions and cultures. The argument Acemoglu and Robinson make is intuitive: The Black Death killed between an estimated 75 to 200 million people worldwide, resulting in large labor shortages. These labor shortages were particularly acute in Europe and resulted in differences between Western and Eastern European countries in the prosperity of workers. In Western Europe, sought-after workers gained bargaining power, thereby making an end to serfdom. To the contrary, in Eastern Europe the increased economic value of servants lead to even more oppression by their masters, resulting in prolonged systems of serfdom in Eastern societies. 

Following the Black Death, economic and political institutions in Western and Eastern Europe grew further apart. Politics became more democratic in Western Europe with a focus on individual rights, whereas political powers stayed more centralized in Eastern Europe. According to Acemoglu and Robinson, this lead to differences in economic, political and cultural attitudes that last up to this day, including how to treat refugees. 

What this suggests is that political differences within Europe are rooted deeply in its history. If this is true, no easy solution to Europe’s refugee crisis can be expected and it could even be the case that Europe’s existence as a union state becomes at risk. After Greece, could the refugee crisis become Europe’s last act?

zaterdag 12 december 2015

Fundamental (F)Laws of Capitalism

Wealth is unequally distributed across individuals. In 2009, the richest 1% owned 44% of global wealth, which increased to 48% in 2014. Another illustration is that only 5% of global wealth was owned by 80% of the world population in 2014.

Can economics provide an explanation for this inequality? In his much discussed book Capital in the Twenty-First Century (or this link on Youtube), Thomas Piketty points to the difference between the real interest rates, r, and the economic growth rate, g. Piketty argues that the larger r-g is, the more unequal wealth will be distributed in society. The intuition for this is simple: the real wealth of a capital owner grows at the rate of real interest, whereas real income of the average citizen only increases at the rate of economic growth. So, if the difference r-g becomes larger, wealth from capital grows faster than average income and income inequality rises. Piketty calls this a “Fundamental Law of Capitalism”. 

Does this Fundamental Law of Capitalism hold for the Netherlands? The blue line (with right scale) in Figure 1 shows that the percentage of total income going to the top-5% richest people in the Netherlands fell from 26% in 1950 to 17% in 1974, after which it rose again to 20% in 2012. The red line (with left scale) in Figure 1 shows that at least part of this fall and then rise of income inequality can be attributed to Piketty’s Fundamental Law of Capitalism: The difference r-g was negative before 1977 and became close to zero after that, in line with the falling and then stagnating income shares for the very richest. 

Figure  1: Top-5% income  (blue line and right scale) and r-g (red line and left scale) in the Netherlands after 1950

However, criticism on Piketty’s Fundamental Law(s) of capitalism has been widespread. One important criticism is that the role of institutions is overlooked. Many institutions shape the distribution of national wealth across its citizens. For example, Figure 2 shows that the amount of strikes in the Netherlands – a measure of workers' union bargaining power – substantially decreased after 1979.

Figure  2: Strikes in the Netherlands after 1950

To conclude, changes in real interest rates, growth rates as well institutions after the late 1970s have all contributed towards high income inequality today. The proximate question therefore is why real interest rates, growth rates, and institutions have changed the way they did and what we can do about it. Any ideas?

vrijdag 4 december 2015

Safely Settling Refugees Across the EU

Refugees. More than 750,000 of them have arrived on EU soil in 2015 alone. But an allocation policy of these asylum seekers to different EU countries largely remains fiction to date. 

Can economics help in allocating refugees to EU countries? Yes. Economists call this type of problem a "matching market problem". Examples are the allocation of kids to schools, the organization of dating platforms or organ exchanges. Economists have organized these and other markets such that the matching process internalizes the preferences of each participant and the outcome is stable. 

So how would economists organize the allocation of refugees to countries? Imagine that you ask refugees to rank their desired destination countries and, likewise, that you ask countries what types of refugees they would prefer to admit. Next consider a matching process that will play out over several rounds following an algorithm that earned some economists a nobel prize. The simplest way to understand this algorithm is by using a simple example. 

Assume that there are three countries: France, Germany and the UK. Also assume that there are three refugees: Abdul, Badia and Chanda. Each country can only admit a single refugee and all countries prefer Abdul over Badia and Badia over Chanda. Each refugee can only apply for asylum in a single country at once and all refugees prefer to live in France over Germany and in Germany over the UK. So in the first round Abdul, Badia and Chanda all apply for asylum in France. France accepts Abdul's application and rejects Badia's and Chanda's. In the second round, Badia and Chanda both apply to Germany. Germany accepts Badia's application and rejects Chanda's. In the third round, Chanda applies to the UK which accepts Chanda's application.

This algorithm (also known as Gale and Shapley's "Deferred Acceptance Algorithm" that was invented in 1962 and that triggered the literature on market design) results in Abdul living in France, Badia in Germany and Chanda in the UK. Note that not all refugees live in the country of their first choice and that not all countries admit their most preferred refugees. Actually, only Abdul and France have been allocated their first choices. But also note that, despite this, Badia is happy to live in Germany given her application was rejected by France, and that Chada is happy living in the UK because neither Germany nor France accepted her application. Similarly, Germany would have preferred Abdul over Badia but Abdul never applied to Germany. And also the UK is happy with Chada given that she is the only refugee that asked for asylum in the UK. That is, the allocation is stable and you can check that no refugee will have an incentive to move to another country even in the longer run. 

This simple example shows how economics can help solve Europe's refugee crisis. Above all, a transparant allocation policy that is simple and safe will stop human trafficking and will save the many lives that will otherwise get lost.

vrijdag 18 september 2015

Tax Shifting a Social Institution (Wonkish)

De verlaging van loonlasten voor werkgevers die België plant moet volgens premier Michel "jobs, jobs, jobs" opleveren. Niet zo, reageerden de werkgevers zelf. Wat is er aan de hand? Beiden hebben een verschillende visie op de arbeidsmarkt. 

Figuur 1 geeft beide visies grafisch weer. De visie van de regering is blauw gekleurd, die van de werkgevers groen. Beginnen we met blauw. Veronderstel een perfect competitieve arbeidsmarkt waarbij de loonkost A is (horizontale as) en de winsten voor werkgevers nul zijn (verticale as). Elke werkgever moet de loonkost A betalen. Indien hij toch meer betaalt, wordt zijn winst negatief want zijn loonkost wordt dan groter dan zijn inkomsten. Indien hij minder betaalt dan andere werkgevers, trekt hij geen enkele werknemer aan en is de winst nul omdat zijn onderneming niet kan bestaan. In een perfect competitieve arbeidsmarkt wordt het evenwicht dus gegeven door de loonkost A en nul winst. Dit is het punt A in Figuur 1.

Indien de overheid de loonlasten voor werkgevers nu doet dalen van A naar B, dan blijft de winst nul maar neemt het aantal banen toe. De reden hiervoor is dat een daling in de loonlast leidt tot winst voor de werkgever die daarom meer gaat produceren. En om meer te produceren heb je meer werknemers nodig. Maar toch is de winst uiteindelijk nul want door de toegenomen productie en concurrentie daalt ook de verkoopprijs. De winsten blijven dus nul, maar de verlaging in de loonlast voor werkgevers leidt wel tot jobs, jobs, jobs.

Figuur 1: Loonlasten verlaging volgens de regering Michel (blauw) versus werkgevers (groen)

Maar de werkgevers denken niet blauw maar groen in Figuur 1. Stel dat de arbeidsmarkt niet perfect competitief is. Stel, bijvoorbeeld, dat een werkgever macht heeft op de arbeidsmarkt omdat hij het loon kan bepalen van zijn werknemers (een voorbeeld vind je hier). In het punt C van Figuur 1 is de winst-maximale loonkost gekozen door de werkgever nog steeds B, maar de winst is positief omdat de werkgever een loon aanbiedt dat lager is dan wat werknemers waard zijn voor het bedrijf. Maar dit betekent ook dat, indien de loonkost zou dalen van punt C naar D door een daling in de loonlasten, de werkgever ervoor zou kunnen kiezen om geen extra jobs te creëren. Want het competitieve mechanisme dat hierboven jobs creëerde wanneer de loonlast daalde van A naar B werkt nu niet meer. Ook is het zo dat een stijging in de loonlast van C naar E niet noodzakelijk moet leiden tot minder banen. Samengevat betekent dit dat er een waaier van loonkosten bestaat tussen punten D en E waarbij het aantal jobs niet verandert en de winst voor de werkgever bijna hetzelfde zijn (de winstverschillen tussen punten D of E en C zijn klein. Meer uitleg waarom dit is, vind je hier en hier). Dus indien we denken aan de arbeidsmarkt als een "sociaal instituut" waarin lonen worden bepaald door werkgevers (dit geeft punt C) of  door overleg tussen werkgevers en werknemers (dit geeft een uitkomst ergens tussen punten D en E), leidt een daling in de loonlast niet noodzakelijk tot jobs, jobs, jobs.

Wie heeft er gelijk? Is blauw of groen in Figuur 1 de beste beschrijving van de huidige arbeidsmarkt? Figuur 2 geeft een indicatie. Tijdens de oliecrisis van de jaren 1970 stegen de loonkosten in die mate dat dit een sterke neerwaartse druk zette op de winsten van ondernemingen en het aantal banen, net zoals het blauwe vierkant in Figuur 1 hierboven. De arbeidsmarkt in de jaren 1970 was dus eerder blauw dan groen. In dit geval zou een loonlastendaling leidden tot meer banen. Maar Figuur 2 toont ook dat de groei in loonkosten vandaag veel kleiner is waardoor de arbeidsmarkt eerder groen dan blauw is. Een verlaging van de loonlast zal dus eerder de winsten van ondernemingen doen stijgen in plaats van jobs, jobs, jobs te creëren. De reden is dat de grootste uitdaging voor onze ondernemingen vandaag niet een te hoge loonkost is (maar een te beperkte omzet door een gebrek aan vraag naar hun producten en diensten).

Figuur 2: Loongroei doorheen de tijd

De regering Michel gaat ervan uit dat een lagere loonlast zal leiden tot jobs, jobs, jobs. Ik hoop van wel, maar ik denk van niet.

dinsdag 25 augustus 2015

Spaanse Krampen

In een opiniestuk "De Spaanse kramp van John Crombez" schrijft Daan Killemans dat de recente groei in Spanje te danken is aan het opgelegde besparingsbeleid. Daan reageert daarmee op een tweet van John Crombez die verwees naar deze blog van mij. In deze blog beweer ik dat de recente groei in Spanje niet komt door het besparingsbeleid, maar net omdat de besparingen zijn afgenomen.

Natuurlijk heeft Daan een punt als hij zegt dat economische groei op langere termijn wordt gedragen door goed onderwijs, innovatie en goed werkende markten. Dat het daar aan ontbreekt in Spanje volgt ook uit mijn en ander onderzoek. Maar dit zijn uitdagingen op langere termijn en de vraag is of de nodige herstructureringen best nu al worden ingezet, terwijl de Spaanse economie nog erg kwetsbaar, is of net niet. En het antwoord van economen is dat het beter is nog te wachten. Net zoals in de liefde is een goede timing cruciaal, zoals ik hier nog eens probeer uit te leggen. Bovendien is het niet duidelijk hoe een besparingsbeleid, zoals het korten op de onderwijsuitgaven, een goed idee is gegeven het belang van onderwijs voor economische groei zoals Daan zelf aangeeft. 

Maar er is nog een belangrijkere kramp in de logica van Daan en vele andere voorstanders van het gevoerde besparingsbeleid. Dat is het verschil tussen hoeveelheden en veranderingen in deze hoeveelheden. Daan schrijft: "Tegenwoordig groeit de Spaanse economie en worden opnieuw jobs gecreëerd, hoewel het begrotingsbeleid nog altijd licht restrictief is." Maar het punt dat ik maakte in mijn blog is net dat groei een verandering is (in het bbp) en dat je die verandering moet vergelijken met een verandering in het besparingsbeleid. En er wordt nog wel steeds bespaard in Spanje, maar er is groei omdat deze besparingen minder zijn dan enkele jaren geleden (ook dalende grondstoffenprijzen zijn natuurlijk een belangrijke oorzaak voor de groei). Het is toch niet omdat je 120 kilo weegt dat je je niet beter kan voelen als je dan 5 kilo afvalt maar wel nog steeds 115 kilo weegt?

zondag 23 augustus 2015

De Toekomst Telt

Dat Keynesianen de huidige besparingen niet leuk vinden heeft niets te maken met een linkse ideologie dat overheden zo groot mogelijk moeten zijn. Wel heeft het te maken met een basisbegrip in de economie dat "verdisconteren" heet. Net zoals voor de begrippen "opportuniteitskost" of "comparatief voordeel" doet het begrip "verdisconteren" elk jaar menig student zakken op hun examen economie. Verdisconteren bepaalt in welke mate je rekening houdt met de toekomst. En het huidige besparingsbeleid is volgens Keynesianen een slecht idee omdat het te weinig rekening houdt met de toekomst. Het verdisconteert de toekomst te veel.

Wanneer een overheid meer uitgeeft dan haar inkomsten moet ze lenen op de financiële markten. Op deze leningen betaalt ze interest. Het is daarom beter om te lenen wanneer de interest laag is (en om de overheidsschuld af te bouwen wanneer de interest hoog is). Figuur 1 geeft de interest weer die de Nederlandse overheid betaalt op haar leningen sinds 1960. Sinds 1960 is deze interest nooit lager geweest dan nu. En dat terwijl we slechts stoeien met groei en de werkgelegenheidsgraad blijft dalen (zie Figuur 2 in mijn vorige blog). Waarom leent de overheid geen extra geld om werkloze jongeren een baan te geven? Hebben zij geen recht op een hoopvolle toekomst? Betalen deze extra uitgaven zich dan niet terug voor de overheid wanneer deze jongeren beter betaalde banen zullen hebben in de toekomst? Zouden onze werkloze jongeren niet liever een (overheids)schuld aangaan die hen vandaag een baan oplevert en deze (overheids)schuld dan binnen twintig jaar terugbetalen?

Figuur 1: Interest die de Nederlandse overheid moet betalen op haar leningen

Een tweede voorbeeld dat de toekomst te weinig meetelt in onze beleidskeuzes is onderwijs. Figuur 2 geeft de totale uitgaven aan onderwijs door de Nederlandse overheid uitgedrukt als het percentage van het bruto binnenlands product, elke tien jaar tussen 1900 en 2010 en daarna jaarlijks. Vandaag is dat percentage 5.7%. Dit is net zoveel als in 1990 en een flinke duit minder dan in 1980. 

Figuur 2: Uitgaven aan onderwijs als percentage van het bruto binnenlands product in Nederland (bron: CBS)

Economen hebben berekend wat voor Nederland de verdisconteerde waarde zou zijn indien extra uitgaven voor onderwijs zouden leiden tot een jaarlijkse stijging van 0.7 punten op de gemiddelde PISA toets gedurende de volgende 25 jaar. Dit is een kleine jaarlijkse toename als je weet dat de gemiddelde score in Nederland 529 punten is. De verdisconteerde waarde tot 2090 van deze overheidsinvestering is 1 344 miljard euro of bijna tweemaal het huidige bruto binnenlands product.

Er zijn andere voorbeelden die aantonen dat keuzes van overheden, bedrijven en personen steeds minder rekening houden met de toekomst. Maar de toekomst telt wel.

woensdag 19 augustus 2015

Markt Zonder Arbeid

Vandaag komt de Nederlandse Kamer vervroegd uit zomerreces om te debatteren over het Griekse steunpakket. In plaats daarvan zou de Kamer beter oplossingen zoeken voor de malaise dichter bij huis: de Nederlandse arbeidsmarkt loopt leegt.

De volgende twee grafieken illustreren hoe urgent het probleem is.

1. Slechter dan tijdens de Grote Depressie

Figuur 1 geeft het verloop van de Nederlandse werkgelegenheid weer sinds 2008 (blauwe lijn) en tijdens de Grote Depressie van 1930 tot 1938 (groene lijn).

Figuur 1: Nederlandse werkgelegenheid nu en tijdens de Grote Depressie van de jaren 1930 (bron: CBS)

Tijdens de Grote Depressie viel de werkgelegenheid eerst fors terug van 1930 tot 1933 om daarna even fors weer te groeien. In 1937 was de werkgelegenheid terug op haar niveau van 1930.  Op een zwakke heropleving in 2015 na, is de werkgelegenheid alleen maar gedaald na 2008. In 2015 is de werkgelegenheid nog ver onder haar niveau van 2008. De Nederlandse arbeidsmarkt is er momenteel dus slechter aan toe dan tijdens de Grote Depressie van de jaren 1930.

2. Leegloop op de arbeidsmarkt

Figuur 2 geeft de Nederlandse werkgelegenheidsgraad weer (het percentage van volwassenen met een baan) sinds 1996 (blauwe lijn). Sinds 2008 tuimelt deze werkgelegenheidsgraad de dieperik in. 

Figuur 2: Werkgelegenheidsgraad en economische groei in Nederland (in %)
(bron: Eurostat)

Een verklaring voor deze tuimeling is de economische crisis van 2008 en 2009 (groene lijn). Maar er is meer aan de hand. Want in tegenstelling tot de jaren voor 2008 kan het voorzichtige economische herstel vanaf 2009 niet voorkomen dat de werkgelegenheidsgraad verder daalt. De arbeidsmarkt loopt leeg en we weten niet waarom. Economen noemen het positieve verband tussen werkgelegenheid en economische groei ook wel "Okun's Law". Maar het lijkt erop dat deze wet het na 2009 heeft begeven.

Wat is er aan de hand? Komt dit door een toename in de langdurige werkloosheid? Of een toename in de jeugdwerkloosheid? Of is er vervroegde uittreding van ouderen naar hun pensioen? Of hebben werkzoekenden de hoop opgegeven?

donderdag 13 augustus 2015

Class Warfare

"De instituties beoordelen op dit moment of Griekse voorstellen ingrijpend en concreet genoeg zijn, we wachten hun oordeel af" staat te lezen op de Twitter van Mark Rutte. Concreet betekent dit dat er wordt gekeken of de voorgestelde besparingen wel ver genoeg gaan. Want besparingen leiden tot economische groei, zo gaat het verhaal. Maar er is een consensus onder economen dat besparen niet kan leiden tot groei in het huidige Griekenland (besparen moet, maar niet nu!). In deze blog leg ik uit waarom politici geen oor hebben naar deze consensus: Politiek is klassenstrijd en kapitaal heeft momenteel de bovenhand.

Figuur 1 geeft voor een aantal landen (op de horizontale as) het deel weer van het totale inkomen dat gaat naar arbeid voor de jaren 1990 (de rode punten in de grafiek) en 2005 (de blauwe balken in de grafiek). Wat niet gaat naar arbeid, gaat naar kapitaal. Opmerkelijk is dat in alle landen de verhouding arbeid-kapitaal is afgenomen tussen 1990 en 2009 (de rode punten liggen hoger dan de blauwe balken). Kapitaal heeft momenteel dus de bovenhand. Wat je niet ziet in Figuur 1 is dat het kapitaalaandeel al toeneemt vanaf de jaren 1970, nadat het sterk was afgenomen door de opkomst van de sociaal-democratie en de uitbouw van de welvaartsstaat in de periode 1950 tot 1970.

Figuur 1: Het aandeel arbeid in het totale inkomen (bron: OESO)

Dat het kapitaalaandeel is toegenomen heeft te maken met een verschuiving naar rechts in de politieke machtsverhoudingen en andere instituties die onze inkomens bepalen. In zijn boek "Inequality: What Can Be Done?" noemt Tony Atkinson dit de "shifting balance of power". De idee groeit ook dat deze machtsverschuiving te ver doorslaat, wat het levendige debat over ongelijkheid verklaart (bv. de media aandacht die Thomas Piketty's boek "Capital in the 21st Century" kreeg).

Wat een rechts politicus ook zegt, veel van de standpunten zijn te herleiden tot de groeiende slagkracht van grotere vermogens (maar ook veel sociaal-democraten gaan hier verrassend ver in mee en zij die dat niet doen worstelen met zichzelf). De instituties waarnaar Rutte hierboven verwijst zeggen dat besparingen zullen leiden tot groei. Maar ik twijfel of ze zelf geloven in hun woorden. Het is meer waarschijnlijk dat ze de belangen verdedigen van vermogende crediteuren (bv. Duitse banken die in Grieks schuldpapier hebben geïnvesteerd en die er alle belang bij hebben dat de Griekse overheid geld heeft om deze schulden terug te betalen, zelfs al komt dit geld er door kortingen op ambtenarenlonen en pensioenen).

Dat er een machtsverschuiving is naar rechts die mogelijk te ver doorslaat is een debat dat we moeten houden. Hoeveel ongelijkheid is aanvaardbaar? Ik weet het niet. Maar onze instituties gaan in de eerste plaats niet over groei maar over geld. Dus laten we om te beginnen eerlijk zijn over het waarom van onze beleidskeuzes en de belangen die we met deze keuzes wel en niet willen verdedigen.

maandag 10 augustus 2015

A Real World Perspective

In mijn vorige blog schreef ik dat er een consensus is onder economen dat besparingen tijdens de huidige crisis niet werken. Maar waarom kunnen economen onze beleidsmakers, die vasthouden aan hun besparingsbeleid, hiervan dan niet overtuigen? Het antwoord is dat economen te weinig stilstaan bij hun rol in de samenleving. No Real World Perspective.

In zijn boek "The Honest Broker of Policy Alternatives" legt Roger Pielke uit welke twee rollen een wetenschapper kan opnemen in de samenleving: een rol als 1) "de wetenschapper als politicus"; of 2) "de politicus als wetenschapper". Welke rol je als wetenschapper best opneemt, hangt volgens Pielke af van twee factoren: A) de mate waarin er een waardeconsensus bestaat over het beoogde beleid; en B) de mate van (wetenschappelijke) onzekerheid waarmee het beoogde beleid kan worden bereikt. Indien er A) een sterke waardeconsensus en B) weinig onzekerheid is over het beleidsinstrument, neemt de wetenschapper best de rol op van "wetenschapper als politicus". Indien er A) geen sterke waardeconsensus en B) grote onzekerheid is over het beleidsinstrument, neemt de wetenschapper best de rol op van "politicus als wetenschapper".  

Twee voorbeelden:

Er is een sterke waardeconsensus dat de opwarming van de aarde een bedreiging is voor onze samenleving. Bovendien bestaat er grote zekerheid dat de uitstoot van koolstofdioxide een belangrijke oorzaak is voor deze opwarming. Daarom beperkt een goed beleid de uitstoot van koolstofdioxide. En de beste rol van wetenschappers in dit besluitvormingsproces is deze van "wetenschapper als politicus" (i.e. een wetenschapper die zich mogelijk ook wel interesseert in politieke besluitvorming). Zo stellen beleidsmakers zich vandaag de vraag met hoeveel de uitstoot van koolstofdioxide zou moeten verminderen om de temperatuur van de aarde met niet meer dan 2 graden te laten stijgen. Dit kunnen we uitzoeken in onze labo's.

Er is geen sterke waardeconsensus over het voeren van oorlog. Ik herinner me, bijvoorbeeld, een grote protestmars waaraan ik deelnam in Londen in 2003 nadat beleidsmakers in VS en het VK hadden gekozen voor een inval in Irak. Er is ook veel onzekerheid over de effectiviteit van militair geweld. Is  het bombarderen van dorpen beter dan het omkopen van de lokale bevolking? In dit geval heeft het nog weinig zin om je als wetenschapper te beperken tot het ontwikkelen van fundamentele wetenschappelijke inzichten. Zo lever je als wetenschapper geen zinvolle bijdrage tot het maatschappelijke debat door te bewijzen in een labo dat massavernietigingswapens dodelijk zijn. Wat een wetenschapper in dit geval beter doet, is om rekening te houden met het gebrek aan waardeconsensus en beleidszekerheid. De rol die je als wetenschapper dus nu best kan opnemen is niet deze van "wetenschapper als politicus" maar deze van "politicus als wetenschapper" (i.e. een wetenschapper die actief deelneemt aan het maatschappelijke debat en zijn rol hierin begrijpt). Zoals de deelname aan een protestmars omdat beleidsmakers ons hadden voorgelogen over de aanwezigheid van massavernietigingswapens op basis van, volgens hen, wetenschappelijk correcte informatie.  

Economie is een humane wetenschap. Daarom ontbreekt er vaak een sterke waardeconsensus en beleidszekerheid. Wat is de optimale hoeveelheid ongelijkheid en welk beleid is het meest effectief in het sturen van ongelijkheid in een samenleving? Wat is een aanvaardbaar niveau van werkloosheid en hoe helpen we werklozen best weer aan een baan? De meest zinvolle antwoorden die economen kunnen geven op deze en andere maatschappelijke vraagstukken houden rekening met het feit dat beleidskeuzes hierin sterk worden beïnvloed door ideologische verschillen en hun beleidsvoorkeuren. Maar economen gedragen zich vooral als "wetenschappers als politici" of vaak zelfs maar enkel als "wetenschappers". Economen kunnen enkel een zinvolle bijdrage leveren aan onze samenleving indien ze hun rol als fundamentele onderzoeker weten te combineren met een actieve rol in het maatschappelijk debat. A Real World Perspective. Of, in de woorden van Pielke: 

“Why should scientists seek to make better sense of science in policy and politics? Because, more than ever, science and scientists are being asked by society to play an important role in decision-making. Science matters for how we make decisions. And decisions matter for real-world outcomes – who benefits at whose expense, who (or what) lives or dies, how they live and how they die. Decisions cannot be avoided. And because outcomes – things we care about – are necessarily affected by decisions, it is only logical to explore the degree to which good decisions can be made more reliably more often and bad decisions avoided. Science, well used, holds great potential to improve life on earth. Science, poorly used, can lead to political gridlock, bad decisions, and threaten the sustainability of the scientific enterprise. The difference depends upon how we decide to use science in policy and politics. And that decision depends on being able to distinguish the different roles that scientists and other experts can play in policy and politics.”

zaterdag 8 augustus 2015


"De Spaanse economie verkeert in bloedvorm!" las ik deze week in de krant. Figuur 1 toont inderdaad dat het Spaanse nationaal product sinds juni 2013 terug is gestegen.

Figuur 1: Spaanse economische groei

Volgens sommigen is deze heropleving te danken aan het zware besparingsbeleid dat aan de Spanjaarden wordt opgelegd. Ze denken dat dit besparingsbeleid het vertrouwen in de economie heeft hersteld en dat Spanje daarom terugkeert naar de sterke economische groei van voor 2008. Maar niets is minder waar.

Ten eerste, de heropleving van de Spaanse economie is te danken aan minder in plaats van meer besparingen. Figuur 2 toont het overschot op het Spaanse overheidsbudget. Voor 2008 gaf de Spaanse overheid meer uit dan haar inkomsten. Tussen 2009 en 2012 leidde besparingen tot een budgettair overschot. Maar na 2012 nam deze besparingsdrift af wat leidt tot een heropleving van de Spaanse economie. Eenzelfde argument wordt gemaakt in deze blog.

Figuur 2: Het Spaanse begrotingsoverschot
(exclusief rentelasten en als % van het potentiële BNP, bron: IMF)

Ten tweede, de Spaanse economie leeft op door een sterke daling in de rente (als gevolg van de garanties door de ECB op 26 juli 2012), wat de vraag naar kredieten voor investeringen en dus de vraag naar investeringsgoederen ondersteunt. Ook de vastgoedprijzen zijn niet langer in vrije val, waardoor gezinnen iets meer durven uitgeven. Tenslotte is de Euro in waarde gedaald, waardoor de exportvraag toeneemt. 

Ten derde, zelfs zonder een besparingsbeleid is een (milde) economische groei in Spanje vroeg of laat te verwachten. Een basisprincipe in de macro-economie is dat lonen en prijzen dalen na een vraag-gedreven recessie. Bijvoorbeeld, de hoge werkloosheidsgraad en dus een over-aanbod op de arbeidsmarkt leidt tot een daling in de lonen. Hierdoor dalen ook de prijzen (en als gevolg ook de interestvoet en de wisselkoers), waardoor de vraag naar goederen en diensten en dus de economische groei toeneemt. Figuur 3 illustreert dit proces van "interne devaluatie" grafisch: De crisis wordt weergegeven door een daling in de aggregatieve vraag na 2008 en een verschuiving van het macro-economische evenwicht van punt A naar punt B. De daaropvolgende "interne devaluatie" en economische groei wordt weergegeven door een neerwaartse verschuiving van het aggregatieve aanbod en een verschuiving van punt B naar punt C. Eenzelfde argument wordt gemaakt in deze blog.

Figuur 3: Interne Devaluatie

Maar economisch herstel door een verschuiving van  punt B naar punt C in Figuur 3 leidt ook tot een sterke toename in de ongelijkheid omdat niet iedereen in gelijke mate "intern devalueert". Bijvoorbeeld, Figuur 4 toont aan dat meer dan de helft van de Spaanse jongeren nog steeds op zoek is naar een baan, ondanks het economische herstel. De "bloedvorm" van de Spaanse economie wordt dus gedragen door het bloeden van de Spaanse jongeren.

Figuur 4: Jeugdwerkloosheid in Spanje

Het is onbegrijpelijk dat onze beleidsmakers de recente economische groei in Spanje (of Portugal, Italië of Ireland) beschouwen als het succes van hun besparingsagenda. Er is vandaag een sterke consensus onder economen dat besparingen economische groei afremmen en leiden tot een toename in de ongelijkheid. Waarom economen er niet in slagen om onze beleidsmakers van deze consensus te overtuigen is onderwerp van mijn volgende blog.

donderdag 25 juni 2015

Onderkant van de arbeidsmarkt

Dit artikel staat vandaag in de Volkskrant. 

De onderkant van de arbeidsmarkt verarmt. Bovendien werkt er een steeds groter aandeel van Nederlanders in slecht betaalde en precaire banen. Dit is het uitgangspunt van een studie die het Centraal en het Sociaal Cultureel Planbureau vandaag publiceren.

Twee vragen stellen zich:

1) Waarom wordt de onderkant van de arbeidsmarkt belangrijker?

De belangrijkste oorzaken zijn dat onze huidige technologie veel laagbetaalde banen niet kan automatiseren en veel laagbetaalde banen zijn in lokale dienstverlening waar globalisering geen vat op heeft. Ik denk aan mijn fietsmaker die op dit moment mijn wiel recht aan het trekken is: er is geen robot in de wereld die dit kan, en het is ook niet uit te besteden naar China. Bovendien kost het me nog geen 5 euro, want er zijn meerdere "laag opgeleide" fietsmakers in mijn straat, wat de prijs laag houdt. En zelf ben ik zogezegd "hoog opgeleid" zodat ik een goed inkomen heb en 5 euro voor mij best wel betaalbaar is. Het goede nieuws is dus dat zolang er vraag naar hoger opgeleiden is, er ook vraag zal zijn naar lager opgeleiden. Het minder goede nieuws is dat ik misschien ook wel bereid ben 10 in plaats van 5 euro te betalen voor het rechten van mijn wiel.

Slechter nieuws is dat de Nederlandse arbeidsmarkt vandaag nog steeds in een diepe crisis zit. In mijn vorige blog toonde ik aan dat onze arbeidsmarkt het op dit moment slechter doet dan tijdens de Grote Recessie in de jaren 1930. Deze huidige crisis wordt vooral gedragen door de onderkant van de arbeidsmarkt, en elk pril economisch herstel komt er vooral door een toename in de ongelijkheid.

2) Wat kunnen we hieraan doen?

Als beleidsopties verwijst het rapport naar een minder sterke stijging van het minimumloon om zo banen aan de onderkant van de arbeidsmarkt te scheppen en het risico op werkloosheid te verkleinen. Maar deze minder snelle stijging van het minimumloon is in Nederland al aan de gang sinds het midden van de jaren 1970, met een toename in de ongelijkheid tot gevolg. Deze beleidsoptie is dus eerder een status quo en de vraag is daarom hoeveel extra banen deze status quo kan opleveren. Heel weinig, lijkt me.

Een andere beleidsoptie die het rapport aanhaalt zijn gerichte subsidies in de loonkost van lager opgeleiden. Op zich is dit een betere optie dan een daling in het minimumloon. Maar lagere loonkosten scheppen vooral banen als de druk op de lonen opwaarts is. Bijvoorbeeld omdat je economie op volle toeren draait. Maar het belangrijkste probleem voor onze ondernemingen vandaag is niet een opwaartse druk op de lonen, maar een te kleine omzet omdat de consumptie- en investeringsvraag in binnen en buitenland te laag is. Bovendien werken de normale macro-economische kanalen van het economisch herstel vandaag niet goed (deze zijn: een lagere loonkost, die leidt tot lagere inflatie, die leidt tot een lagere rente, die leidt tot meer consumptie en investeringen; die leiden tot economische groei). Zie ook mijn eerdere blog over een beperkte impact van lastenverlaging op banen in het huidige macro-economische klimaat.

Zijn er alternatieven? Net zoals armoede in de derde wereld een complex probleem is, kent ook de onderkant van onze arbeidsmarkt veel nuance. Bijvoorbeeld, de Amerikaanse supermarktketen Walmart verhoogde onlangs het loon van zijn werknemers tot boven het minimumloon. Hierdoor daalde de tewerkstelling niet. Ook namen de winsten van Walmart toe omdat er minder personeelsverloop was, minder absenteïsme, en meer gemotiveerd personeel. Economen denken dat een beter inzicht in deze nuances kunnen leiden tot meer en goede banen aan de onderkant van de arbeidsmarkt.

zaterdag 10 januari 2015

Chart Of the Year 2014

Net zoals de verkiezing tot "Sportman van het Jaar" debatteren economen momenteel over de "Figuur van het Jaar". Zo is er bijvoorbeeld deze kandidaat over inkomensongelijkheid. 

Mijn persoonlijke keuze is onderstaande grafiek. De zwarte lijn in de figuur toont de werkzame beroepsbevolking in Nederland tijdens de huidige Grote Recessie (van 2008 tot 2014 en genormaliseerd tot 100 in 2008). Volgens cijfers van het Centraal Bureau voor de Statistiek bedroeg de werkzame beroepsbevolking in 2008 een totaal van 7,5 miljoen. In 2014 waren dit er 7,2 miljoen of 4 procent minder. Ter vergelijking, de rode lijn in de figuur toont de evolutie van de Nederlandse werkzame beroepsbevolking tijdens de Grote Depressie van de jaren 1930 (genormaliseerd tot 100 in 1930): 

Mijn Figuur van het Jaar 2014:
Werkzame Beroepsbevolking in Nederland tijdens de Grote Recessie (2008-?) en de Grote Depressie (1930-1938)

De figuur toont dat  huidige crisis op de arbeidsmarkt nu ook officieel erger is dan de tewerkstellingscrisis tijdens de Grote Depressie van de jaren 1930. Wanneer gaan onze politici nu eindelijk beseffen dat in een vraag-gedreven liquiditeitsval waarin onze economie zich momenteel bevindt, besparingen (of "slimme structurele hervormingen" zoals ze nu vaak worden genoemd) nefast zijn?

dinsdag 25 november 2014

Deflation Dementors (Update)

Update: zie ook deze opinie in De Tijd.

Deze week waarschuwde de voorzitter van de Europese Centrale Bank, Mario Draghi, voor het gevaar van te lage inflatie en zelfs deflatie. Lage inflatie bestaat wanneer prijzen en lonen met minder dan 2% per jaar stijgen. Deflatie bestaat wanneer inflatie negatief is en prijzen en lonen dalen. Maar waarom is te lage inflatie of deflatie een gevaar voor onze economie?

Te lage inflatie is slecht voor onze economie omwille van drie redenen. Twee ervan hebben te maken met de vraag naar goederen en diensten (economen noemen dit de "aggregatieve vraag" of "AV") en een derde heeft te maken met het aanbod van goederen en diensten (het "aggregatieve aanbod").

1) Op dit moment proberen vele bedrijven hun schulden uit het verleden in te lossen. Om dit te kunnen doen, proberen ze hun omzet te verhogen door hun prijs te doen dalen. Zo sprak ik gisteren met een Griekse ondernemer die zijn Porsche verkocht voor 6000 euro, want hij had geld nodig om aan een faillissement te ontsnappen. Maar ook andere Griekse ondernemers moeten hun schulden afbetalen en bieden daarom hun Porsches aan voor 5500 euro in plaats van 6000 euro...en zo ontstaat er een neerwaartse deflatoire spiraal. Deze deflatoire spiraal wordt nog verstrekt doordat schulden nominaal zijn en dus stijgen in reële termen wanneer er deflatie is. Om een nominale schuld van 60 000 euro af te betalen, heb je nu 10 Porsches nodig in plaats van 1. Lagere inflatie werkt dus als een reële taxshift van schuldenaars (bv. de Griekse ondernemer die ik gisteren sprak) naar hun schuldeisers (bv. Marcos Couckeos). En wat de schuldenaars terugbetalen en dus niet meer kunnen investeren in de economie (bv. de 6000 euro van de Griekse ondernemer) is meer dan wat de schuldeisers bereid zullen zijn om te investeren in de economie (bv. Marcos Couckeos zal wel eerst twee keer nadenken voor hij die 6000 euro nog eens uitleent aan een ondernemer en, in geval van deflatie, stijgt de koopkracht van zijn vermogen in een sok onder zijn matras). In een deflatoire spiraal daalt dus de vraag naar investeringsgoederen (bv. Porsches) en dus de aggregatieve vraag, wat leidt tot deflatie, waardoor de aggregatieve vraag nog verder afneemt,....Deze deflatoire spiraal werd voor het eerst beschreven door de bekende econoom Irving Fisher in 1933. Die omschreef de reden voor de Grote Depressie als volgt: "The more debtors pay, the more they owe." De deflatoire spiraal wordt grafisch weergeven als een opwaarts lopende AV-curve bij lage inflatie (de gestippelde lijn in Figuur 1 hieronder, zie ook Figuur 3 hier waarop onderstaande figuur verder tekent).

Figuur 1: De deflatoire spiraal en de opwaarts lopende AV-curve

2) Een tweede reden waarom de AV-curve opwaarts verloopt bij te lage inflatie is dat consumenten aankopen zullen uitstellen omdat ze deflatie verwachten in de toekomst. Stel dat je van plan bent om een huis te kopen. Als je verwacht dat huizen binnen 6 maanden goedkoper zullen zijn, stel je de aankoop graag nog even uit. Maar een makelaar die aan jou een huis wil verkopen, wil dit zo snel mogelijk doen als ook hij verwacht dat binnen 6 maanden de huisprijzen lager zullen zijn. Daarom is de makelaar bereid je vandaag een huis te verkopen tegen een lagere prijs. Maar als alle makelaars dit doen, dalen de huisprijzen waardoor de verwachte deflatie ook werkelijkheid wordt, waardoor jij als koper je aankoop nog even uitstelt,...opnieuw zitten we gevangen in een deflatoire spiraal. Deze deflatoire spiraal wordt gedreven door een algemene verwachting van deflatie in de toekomst, die leidt tot een daling in de consumptievraag naar goederen en diensten (en niet een daling in de aggregatieve vraag door een afname in de investeringen omwille van schulden zoals onder 1) hierboven het geval was). 

3) Tenslotte wordt de deflatoire spiraal versterkt door loonmatiging (bv. een indexsprong, ik noem maar wat) aan de aggregatieve aanbodzijde. Door de dalende prijzen en de hoge werkloosheid, neemt de druk toe om ook de lonen te matigen. Maar deze loonmatiging kan, raar genoeg, leiden tot lagere inflatie en een versterking van een deflatoire spiraal, en dus tot minder in plaats van meer banen. De paradox dat loonmatiging kan leiden tot minder in plaats van meer banen wordt ook de paradox of flexibility genoemd. 

Reden genoeg dus voor Mario Draghi om bezorgd te zijn. Vorige vrijdag kondigde hij dan ook aan "om alles te zullen doen wat nodig is om de inflatieverwachtingen zo snel mogelijk te verhogen". Op dit moment verwachten analisten daarom een aantal toverspreuken van de ECB tijdens haar volgende persconferentie op 4 december om de dementors van een deflatoire spiraal te verjagen.

zaterdag 15 november 2014

Once You Go Black, You Never Go Back (Update)

Update: zie ook deze opinie in De Tijd.

Er is discussie over een 'tax shift' van lasten op arbeid naar inkomsten uit kapitaal. Een argument dat je hoort bij de tegenstanders van deze tax shift is dat kapitaal een vlucht zal nemen naar het buitenland, waardoor de overheidsinkomsten van een tax shift worden overschat. Maar deze redenering als argument tegen een tax shift houdt geen steek, omdat ze ook geldt voor lasten op arbeid die zijn gevlucht in de zwarte economie.

Met zwarte economie wordt de economische activiteit bedoeld die niet of slechts gedeeltelijk aan de fiscus worden opgegeven. Bijvoorbeeld, werkuren van bouwvakkers die niet worden doorgegeven aan de boekhouder. Deze zwarte economie in België werd recent geschat op 16 procent van het bruto binnenlands product (gelijk aan 61 miljard euro per jaar of 5500 euro per jaar per Belg). Dit aandeel van de zwarte economie in België is hoog tegenover onze buurlanden. In Nederland bedraagt het bijvoorbeeld 9 procent, in Duitsland 13 procent en in Frankrijk 11 procent. Onderzoek toont ook aan dat zwartwerk in België belangrijker is door de hogere lasten op arbeid. Met andere woorden, onze hoge lasten op arbeid hebben geleid tot een vlucht naar zwartwerk.

De tax shift en een verlaging van de lasten op arbeid leiden dus tot een belangrijk terugverdieneffect voor de overheid door een daling in zwartwerk. Dit terugverdieneffect compenseert de misgelopen inkomsten door kapitaal dat naar het buitenland zou vluchten door een tax shift. Wat de critici dus eigenlijk bedoelen wanneer ze zeggen dat een tax shift niet werkt, is dat ze niet bereid zijn de (lagere) lasten op arbeid te betalen die ze zouden moeten betalen. Een voorwaarde voor dit terugverdieneffect is dus dat de controle op zwartwerk voldoende aanwezig blijft. Want blijkbaar geldt het gezegde 'Once you go black, you never go back'.

maandag 10 november 2014

The Only Constant Is Change

Een merkwaardige statistiek uit de Eurobarometer data (een bevraging van gezinnen door de Europese Commissie) van 2012 is dat slechts 25% van de Belgen interesse hebben in wetenschap. Deze statistiek is merkwaardig omdat Belgen bekend zouden staan om hun technische kennis en kunde, hoewel onze buurlanden op dezelfde vraag beduidend hoger scoren (30% in Nederland, 34% in Luxemburg en Frankrijk en 30% in Duitsland). Nog merkwaardiger is dat in 2010 (dus slechts 2 jaar eerder) nog 32% in plaats van 25% van de Belgen interesse toonden. Deze apathie staat in schril contrast met de idee dat we aan de vooravond staan van een nieuwe technologische revolutie. Hierbij enkele links om jullie interesse in de wetenschap wat aan te wakkeren:

Documentaire uit 1996 over het ontstaan van de computer:

Deel 1: Triumph of the Nerds Part 1

Deel 2: Triumph of the Nerds Part 2

Deel 3: Triumph of the Nerds Part 3

Documentaire uit 1998 over het ontstaan van het internet:

Deel 1: Networking the Nerds

Deel 2: Wiring the World

Deel 3: Serving the Suits

Documentaire uit 2007 over artificiële intelligentie, moleculaire biologie en de kwantum revolutie:

Deel 1: The Intelligence Revolution

Deel 2: The Biotech Revolution

Deel 3: The Quantum Revolution

Veel kijkplezier!

dinsdag 7 oktober 2014


Bonnenman, alias Norbert "Robin Hood" Verswijver uit Merksem, meldde zich op 19 juni bij het Blokker-filiaal in het Wijnegem Shopping Center met 200 kortingsbonnen en de eis voor gratis tuinmeubelen ter waarde van 1 miljoen euro. Bonnenman wil deze gratis tuinmeubelen schenken aan goede doelen. Blokker probeerde het op een akkoord te gooien met Bonnenman, maar zonder succes want deze week stond in krant dat Bonnenman de levering van de gratis tuinmeubelen zal afdwingen indien nodig. De reden van de actie van Bonnenman, zo zegt hij zelf, is dat hij de winsten van winkels wil afromen en teruggeven aan de mensen. 

Wat is de economie van Bonnenman? Verdient hij de titel van de "Robin Hood van de tuinmeubelen" of is zijn actie complete economische waanzin? 

De vraagcurve in Figuur 1 geeft de bereidheid van betalen weer voor tuinmeubelen. Bijvoorbeeld, punt A toont aan dat 50 mensen bereid zijn een prijs van 150 euro te betalen voor een tuinmeubel. De aanbodcurve in Figuur 1 geeft de kost weer voor Blokker om een tuinmeubel te maken. Bijvoorbeeld, punt B zegt dat Blokker 50 tuinmeubelen kan maken tegen een kostprijs van 50 euro per tuinmeubel.

Dus voor het vijftigste tuinmeubel is de bereidheid tot betalen 150 euro en de productiekost voor Blokker 50 euro. Dit verschil van 100 euro (=150-50) is de meerwaarde die wordt gecreëerd door de verkoop van het vijftigste tuinmeubel. Het is het verschil tussen de punten A en B in Figuur 1. En zolang de bereidheid tot betalen hoger blijft dan de productiekost blijft deze meerwaarde bestaan en worden er dus tuinmeubelen verkocht. Pas bij het honderdste tuinmeubel in punt C op Figuur 1 is de bereidheid tot betalen gedaald en de productiekost gestegen tot eenzelfde 100 euro. Het punt C in Figuur 1 geeft dus "het evenwicht op de markt van tuinmeubelen".

Figuur 1: Vraag en Aanbod van tuinmeubelen in Blokker

De groene driehoek in Figuur 2 geeft weer hoeveel meer de bereidheid tot betalen is van consumenten dan de prijs die ze voor een tuinmeubel moeten betalen in het evenwicht (bv. individu A heeft een bereidheid tot betalen van 150 euro maar betaalt slechts de evenwichtsprijs van 100 euro voor een tuinmeubel). We noemen de groene driehoek daarom ook "het surplus voor de consumenten". De blauwe driehoek geeft weer hoeveel meer Blokker krijgt voor een tuinmeubel dan de kostprijs voor het maken ervan (bv. in punt B is de kostprijs voor het maken van het vijftigste tuinmeubel 50 euro terwijl Blokker het kan verkopen voor  de evenwichtsprijs van 100 euro). We noemen de blauwe driehoek "het surplus voor Blokker". 

Figuur 2: Welvaartsverdeling van tuinmeubelen in Blokker zonder kortingsbonnen

De groene en de blauwe driehoek opgeteld noemen we "het totale surplus" of "de welvaart" gecreëerd door Blokker's tuinmeubelen. In het evenwicht in punt C is dit totale surplus maximaal. Bijvoorbeeld, in het evenwicht in Figuur 2 koopt individu A een tuinmeubel en individu D niet omdat de bereidheid tot betalen van A boven en van D onder de marktprijs van 100 euro ligt. Dus indien je D zou kunnen dwingen om een tuinmeubel te kopen in plaats van A, dan daalt de totale welvaart met het verschil in bereidheid tot betalen tussen A en D (in Figuur 2 is dit verschil gelijk aan 100 euro). Het inzicht dat het punt waar vraag en aanbod elkaar snijden ook het punt is waar de welvaart maximaal is, staat bekend als de onzichtbare hand van Adam Smith.

Wat doen kortingsbonnen met de verdeling van de totale welvaart (de som van de groene en blauwe driehoeken in Figuur 2) tussen consumenten (de groene driehoek) en Blokker (de blauwe driehoek)? Stel dat Blokker zijn tuinmeubelen verkoopt tegen een prijs van 150 euro per tuinmeubel maar dat er een kortingsbon bestaat van 50 euro. Individu A in Figuur 3 is minder waarschijnlijk om op zoek te gaan naar de kortingsbon want zijn bereidheid tot betalen is precies de vraagprijs van 150 euro voor het tuinmeubel. Ook individu C in Figuur 3 zal het tuinmeubel van 150 euro kopen maar enkel met de kortingsbon van 50 euro. Samengevat, door een hogere prijs te vragen van 150 euro samen met een kortingsbon van 50 euro kan Blokker evenveel tuinmeubelen verkopen maar sommige tegen een hogere prijs (diegenen waarvoor de kortingsbon niet wordt gebruikt). Blokker kan zo het surplus van de consumenten afromen. De groene driehoek van het surplus voor consumenten wordt dus blauw, zoals Figuur 3 aangeeft. Het totale surplus gaat nu volledig naar Blokker.   

Figuur 3: Welvaartsverdeling van tuinmeubelen in Blokker met kortingsbonnen

Bonnenman maakt gebruik van zoveel mogelijk kortingsbonnen en dwingt Blokker daarmee om de tuinmeubelen te verkopen tegen een lagere prijs. Bonnenman roomt zo het surplus van Blokker af en geeft het terug aan de consument. De groene driehoek wordt terug groen. Bonnenman is de Robin Hood van de tuinmeubelen.

woensdag 1 oktober 2014

Too little, too late

Vandaag vind je dit artikel in het Nieuwsblad. De belangrijkste boodschap die ik wilde meegeven is dat de Vlaamse en Belgische regering deze boot van vernieuwing (of, beter gezegd, "deze robot van vernieuwing") dreigen te missen. Technologische vooruitgang biedt vooral mogelijkheden voor onze overheden, ons onderwijs, ons sociaal overleg, te komen tot economische groei, competitiviteit, sociale welvaart, gelijkheid,...Ik werk hierover samen met academici, de Europese Commissie, Europese nationale overheden, bedrijven uit alle sectoren, de Europese vakbonden,...maar in Vlaanderen en België blijft het angstwekkend stil. Wordt het "too little, too late" voor Vlaanderen en België?

Zoals het artikel in het Nieuwsblad al aangeeft, zit de Nederlandse overheid wel op deze boot van vernieuwing. De toespraak die Minister Asscher eergisteren hield op het jaarlijkse congres van het Nederlandse Ministerie van Sociale Zaken en Werk vind je hier (een echte aanrader om eens te lezen als je het grote plaatje eens wil zien) en foto's van het congres vind je hier (ja, ik was er ook bij).

Gegeven de urgentie van deze problematiek, kun je zelf je steentje bijdragen door hier een bevraging in te vullen die ik heb gemaakt voor wetenschappelijk onderzoek. Deze bevraging gaat over je houding tegenover robots die je kan vergelijken met de houding van de gemiddelde Europeaan.

vrijdag 19 september 2014

Beleid 2.0

Er wordt heel wat gedebatteerd over lastenverlaging voor werkgevers en hervormingen om banen te creëren. Een economische analyse:

Lastenverlaging 2.0

Werkt lastenverlaging nu niet of wel?

Zoals Figuur 1 aangeeft, verschuift een lastenverlaging voor werkgevers de arbeidsvraag naar rechts. Een eenvoudige manier om dit te begrijpen is dat, indien het loon voor werknemers hetzelfde blijft, werkgevers A in plaats van B personen tewerkstellen. In dit geval leidt een lastenverlaging dus tot B-A extra banen. Een andere mogelijkheid is dat werknemers een hoger loon eisen (bijvoorbeeld omdat de lastenverlaging wordt betaald door een btw verhoging waardoor de koopkracht van het loon daalt). Indien de looneis stijgt van A naar C, komen er geen extra banen maar komt er wel meer koopkracht voor werknemers. Waar we precies terechtkomen tussen punt B en C op de nieuwe vraagcurve hangt dus af van de afruil tussen koopkracht en tewerkstelling waarover werkgevers, werknemers en overheid een akkoord moeten vinden. Bijvoorbeeld, werkgevers en werknemers kunnen overeenkomen om de lastenverlaging te gebruiken om van A naar D te gaan.

Figuur 1: De invloed van lastenverlaging op tewerkstelling en het loon

Maar we leven in uitzonderlijke macro-economische tijden. Een belangrijk inzicht van Keynes uit de Grote Depressie van de jaren 1930 was het volgende: In een vraag-gedreven recessie (zoals de Grote Recessie van vandaag) is de vraag naar goederen en diensten te laag om extra banen te kunnen creëren, zelfs indien werkgevers en werknemers zouden beslissen om de lastenverlaging te gebruiken om banen te scheppen ten koste van loonmatiging (dus beslissen om te gaan van punt A naar punt B in Figuur 1 hierboven). Dit artikel legt dit verder uit en de intuïtie is eenvoudig. Stel dat je een café-uitbater bent en dat je grootste probleem is dat er geen klanten naar je café komen. Bijvoorbeeld omdat je klanten nu hun geld willen sparen nadat onze regeringen fier aankondigden dat ze besparingsregeringen zullen zijn waardoor je klanten onzeker zijn over hun toekomstige inkomsten. Een daling van de belasting op het loon van je barman zal dan je grootste probleem niet oplossen, namelijk dat er geen klanten zijn (zelfs al gebruik je de lastenverlaging om de prijs van een pint te doen dalen, want de onzekerheid over toekomstig inkomen is zo groot dat je klanten sowieso de vinger op de knip zullen houden).  

Figuur 2: Lastenverlaging in de Grote Recessie

Een lastenverlaging kan op dit moment alleen maar leiden tot meer banen op twee voorwaarden. De eerste voorwaarde is dat de lastenverlaging voor werkgevers niet volledig opgaat in hogere lonen voor werknemers. Overeenstemming vinden in deze afruil tussen tewerkstelling en koopkracht zal de grote uitdaging zijn voor onze sociale partners. De tweede voorwaarde is dat onze regeringen geen beleid mogen voeren van blinde besparingen om te voldoen aan vooropgestelde begrotingsnormen (opgelegd door Europa of nog strengere normen opgelegd door zichzelf) die het vertrouwen bij consumenten en investeerders over hun toekomst ondermijnen.

Hervormingen 2.0

Is er een alternatief om te gaan van A naar D zonder dat hiervoor een lastenverlaging nodig is? Ja. Ook een toename in de arbeidsproductiviteit doet de vraag naar rechts verschuiven. Maar hoe doen we de arbeidsproductiviteit stijgen? Ten eerste door een betere mix van technologie en competenties. Zo moeten we, bijvoorbeeld, onze jonge ingenieurs meer ondernemerschap bijbrengen. Ten tweede moeten we werknemers leren om beter te werken in groepen, probleemoplossend te denken, creatief te zijn,...en andere competenties die complementair zijn met technologie. Ten derde vraagt de huidige technologie ook naar een bijsturing van onze arbeidswetgeving. Bijvoorbeeld, de stijging van freelance in technologische sectoren (bv. een eenmanszaak die apps ontwikkelt) leert dat er nood is aan flexibilisering. Maar de sociale bescherming van freelancers is vaak nog erg beperkt. Een betere contractuele bescherming betekent meer freelancers en dus flexibelere tewerkstelling voor werkgevers waardoor de arbeidsproductiviteit zal stijgen. Ten slotte leidt technologische vooruitgang tot meer vraag naar samenwerking tussen werknemers en werkgevers. Bijvoorbeeld, het internet maakt thuiswerken mogelijk, maar deze productievere arbeidsrelatie (bv. omdat er geen tijd wordt verspild in files) kan enkel bestaan indien werkgevers en werknemers elkaar voldoende vertrouwen. Wat belangrijk is in deze voorbeelden van 'slimme' hervormingen is dat ze gebruik maken van technologie om de arbeidsproductiviteit te verhogen. Slimme hervormingen ontsnappen zo aan de afruil tussen koopkracht en tewerkstelling en zijn niet hetzelfde als besparingen waardoor ze dus ook niet gaan ten koste van vertrouwen bij consumenten en investeerders.

Enkel een lastenverlaging die niet geheel wordt omgezet in loonstijgingen op korte termijn en slimme hervormingen op lange termijn zullen leiden tot meer banen. Beleid 2.0.

woensdag 17 september 2014

maandag 15 september 2014

Zal de jeugd het ons ooit vergeven?

Voor Opinie in De Tijd van 10 september schreef ik de volgende bijdrage (je kan het opiniestuk met reacties hier online raadplegen):

Zal de jeugd het ons ooit vergeven?

Meer en meer jongeren zitten werkloos thuis. De mantra 'eerst enkele jaren flink snoeien om daarna weer te groeien' werkt niet. Verwacht u aan nog minder economische groei en nog meer jeugdwerkloosheid.

Tussen 2008 en 2012 steeg het aantal niet-studerende en niet-werkende tieners en twintigers van 12,1 naar 15 procent. Dat bleek gisteren uit een studie van de Organisatie voor Economische Samenwerking en Ontwikkeling (OESO). Het aandeel jongeren dat niet studeert en niet werkt, is volgens de OESO een goede indicator om de obstakels voor jongeren in te schatten wanneer zij op zoek gaan werk. 

Waarom zit sinds 2008 een groeiende groep jongeren werkloos thuis? Wat zijn deze obstakels waardoor onze jongeren geen werk meer vinden? Onze arbeidsmarkt gaat nog steeds gebukt onder de Grote Recessie, waarvan vooral onze ongeschoolde jongeren het slachtoffer zijn. In 2015 zal het Bruto Binnenlands Product per Belg 3320 euro lager liggen omwille van de Grote Recessie, maar dit inkomensverlies is niet gelijk verdeeld onder alle Belgen en wordt in belangrijke mate gedragen door een toename in onze jeugdwerkloosheid. 

Maar waar komt dit inkomensverlies en de toename in de jeugdwerkloosheid door de Grote Recessie vandaan? Er bestaat een sterke consensus onder economen dat de huidige besparingsdrift van onze overheden hiervan een belangrijke oorzaak zijn. Vaak worden overheidsbesparingen verdedigd omdat we onze jongeren niet willen opzadelen met onze schulden in de toekomst. Maar dit argument houdt geen steek. De juiste afweging is of we liever hebben dat onze jongeren in de toekomst een grotere overheidsschuld moeten afbouwen of dat onze jongeren vandaag werkloos zijn terwijl ze vaardigheden en ervaring verliezen die zo cruciaal zijn in de uitbouw van hun verdere loopbaan? Tegen elke economische logica in kiezen onze beleidsmakers vandaag voor overheidsbesparingen en kiezen ze hierbij ook om onze jongeren in de kou te laten staan.


Maar hoe kan het zijn dat onze politici – toch verstandige mensen – achter een besparingsbeleid blijven staan? Waar komt dit misverstand tussen economen en politici vandaan? Een belangrijke reden is dat onze beleidsmakers de slechte macro-economische situatie van vandaag niet onder ogen durven zien. De Grote Recessie begon in 2008 en werd veroorzaakt door een te hoge en risicovolle schuldopbouw bij gezinnen en banken. Toen het mis ging op de financiële markten probeerde iedereen zijn schuld versneld af te bouwen. Hiervoor werd er massaal gespaard, waardoor de consumptievraag en vraag naar investeringen sterk afnamen en de economische groei daalde tot nul procent. De Grote Recessie wordt dus gedreven door een te beperkte vraag door naar producten en diensten en het is voor het eerst sinds de Grote Depressie van de jaren 1930 dat we ons in deze uitzonderlijke macro-economische situatie bevinden. Maar deze situatie – het feit dat de Grote Recessie een vraag-gedreven en geen aanbod-gedreven recessie is zoals bijvoorbeeld de oliecrisis van de jaren 1970 – wordt misverstaan.

Wat verklaart dit misverstand? Het misverstand is de logica dat, net zoals de gezinnen en banken, ook de overheid haar schuld nu moet afbouwen. De oorzaak van deze denkfout is de veronderstelling dat alle schuldenaars (gezinnen, banken en overheid) hetzelfde zijn en dat daarom ook elke vorm van schuld hetzelfde is. Maar niets is minder waar. In een vraag-gedreven recessie moet een overheid niet hetzelfde doen als gezinnen en banken, maar net het tegenovergestelde. Indien de private vraag naar goederen en diensten inzakt omdat gezinnen en banken schuld hebben en daardoor besparen, moet de overheid de terugvallende omzet van onze bedrijven ondersteunen door niet ook te besparen. Dit is wat onze overheid deed bij de ondersteuning van BNP Paribas Fortis en Belfius.


Maar waarom kiest onze overheid er niet voor om ook onze jongeren te steunen? Door de Grote Recessie hebben jongeren vandaag de zwakste schouders in onze samenleving. De overheid, daarentegen, heeft de sterkste schouders omdat de rente waartegen ze kan lenen op de financiële markten historisch laag is. Overheidsbesparingen vandaag komen dus neer op een verschuiving van schuld van de sterkste naar de zwakste schouders in onze samenleving. Hierdoor wordt onze economie niet gestut maar verzwakt door de overheid en blijft de Grote Recessie voortduren.

De huidige consensus onder economen dat overheidsbesparingen op dit moment een slecht idee zijn, is niet ideologisch. Economie is geen ideologie. Het grootste probleem voor onze ondernemingen vandaag is een te beperkte vraag naar hun producten en diensten. Pas wanneer de bedrijfsomzet terug aantrekt en onze jongeren terug banen vinden, moet er worden nagedacht over overheidsbesparingen.  Maar nu “eerst enkele jaren flink snoeien om daarna weer te groeien” werkt niet en zal alleen maar leiden tot nog minder economische groei en nog meer jeugdwerkloosheid. Zullen onze jongeren het ons ooit vergeven?